Konwersatorium ma na celu zapoznanie słuchaczy SPŻ z warsztatem pracy judaisty zajmującego się dziejami Żydów polskich. W trakcie zajęć zostaną przedstawione podstawowa literatura naukowa i różne rodzaje źródeł historycznych dotyczących tego zagadnienia. Zaprezentowane zostaną najważniejsze w tym zakresie pomoce, ułatwiające samodzielną pracę badawcze, takie jak specjalistyczne encyklopedie, słowniki, atlasy, kalendarze i miejsca gromadzenia materiałów historycznych takie jak biblioteki, archiwa, muzea. Odrębne zajęcia będą dotyczyły żydowskich badań genealogicznych. Nacisk zostanie położony na kształtowanie umiejętności korzystania z zasobów internetowych związanych z historią polskich Żydów. Zostaną zaprezentowane także różne sposoby podejść metahistorycznych do historii żydowskiej, w tym narodowe, syjonistyczne i akulturacjonistyczne. Ostatnie zajęcia poświęcone interpretacjom materiałów źródłowych mają na celu uwrażliwienie słuchaczy na zmieniające się w czasie rozumienie treści danego tekstu.
W trakcie zajęć przyjrzymy się funkcjonowaniu Żydów w społeczeństwie dawnej Rzeczypospolitej. Analizować będziemy najważniejsze wydarzenia dla wspólnoty żydowskiej i zagadnienia związane z sytuacją prawną, migracjami, rozwojem autonomii, rozwojem studiów rabinackich. Zagadnienia te będą omawiane na szerokim tle funkcjonowania społeczeństwa dawnej Rzeczypospolitej. Szczegółowe tematy poszczególnych zajęć: Skąd przybyli Żydzi na ziemie dawnej Rzeczypospolitej i na jakiej podstawie się osiedlali; autonomia żydowska; Żydówki w epoce nowożytnej; konflikty żydowsko-chrześcijańskie, powstanie Chmielnickiego; zmiany religijne: sabataizm, frankizm, chasydyzm, Haskala.
Zajęcia poświęcone zostaną analizie żydowskich odpowiedzi na wyzwania nowoczesności i procesy modernizacyjne w XIX w. i na początku XX wieku na ziemiach polskich. Jak zmieniało się położenie prawne Żydów i ich życie społeczne, gospodarcze i polityczne? Jak postrzegali swoją przyszłość jako obywatele i członkowie społeczności żydowskiej? Omówione zostaną m.in. takie zjawiska jak Haskala, asymilacja, powstanie nowoczesnych ruchów politycznych, urbanizacja oraz przemiany społeczne i demograficzne.
Na zajęciach omówimy różne, historyczne interpretacje Zagłady. Przyjrzymy się zatem równolegle samemu wydarzeniu – jego genezie, głównym etapom, bezpośrednim skutkom – jak i dalekosiężnym konsekwencjom kulturowym. Jednocześnie traktować będziemy Zagładę jako coś nieprzemijającego, rzucającego – by skorzystać z metafory Feliksa Tycha – „długi cień” na naszą teraźniejszość. Szczególną rolę odgrywa ona nadal w polskiej przestrzeni, gdzie w dużej mierze się rozegrała. W drugiej części zajęć skoncentrujemy się zatem na specyfice polskiej. Holokaust stanowi bowiem tutaj nie tylko wyraźną cezurę dziejową oraz – jak zauważył Przemysław Czapliński – „kamień nagrobny nowoczesności i płynny fundament ponowoczesności”, lecz przede wszystkim niezaleczoną ranę w obrębie stosunków polsko-żydowskich.
Podczas zajęć porozmawiamy o tym w jaki sposób życie żydowskie odbudowywano po wojnie. Poznamy losy tych, którzy wojnę spędzili w Związku Radzieckim, a po powrocie, wspólnie z garstką Ocalałych, starali się odbudować swoje życie, już w nowym porządku, na nowych zasadach. Przyjrzymy się szczegółowo Dolnemu Śląskowi, który przez chwilę wydawał się miejscem spokojnej ostoi, z wizją utworzenia autonomicznych struktur życia żydowskiego. Poznamy najmłodszych (już urodzonych po wojnie) i ich codzienne rodzinne oraz wspólnotowe życie na pograniczu dwóch światów. Zobaczymy również, jak okresowo wzniecany antysemityzm wpływał na decyzje i losy polskiej społeczności żydowskiej. Naszych bohaterów zobaczymy również w nowych ojczyznach, do których wyjechali, wyrzuceni ze swojej ojczyzny. Ich oczami spojrzymy na przeszłość i dzisiejszą Polskę, widzianą już z daleka.
Zajęcia, poświęcone historii religijnej i świeckiej sztuki żydowskiej na ziemiach polskich, obejmują następujące bloki tematyczne: 1. Sztuka i religia; 2. Żydowska sztuka synagogalna (u korzeni tradycyjnej kultury wizualnej polskich Żydów); 3. Sztuka i społeczeństwo (artyści i żydowska nowoczesność w Polsce: narodowa sztuka żydowska a budowanie nowoczesnej społeczności Żydów polskich w kontekście ruchów politycznych, kulturowych i społecznych przełomu XIX i XX wieku; nowoczesne żydowskie uniwersum symboliczne przed 1939 rokiem; sztuka i kobiety); 4. Sztuka i Zagłada (sztuka w gettach i obozach; pamięć Zagłady w sztuce).
Proces kształtowania się nowoczesnej literatury jidysz jest ściśle związany z radykalną przemianą i emancypacją samego języka, który od drugiej połowy XIX wieku staje się zarówno narzędziem kultury (prasy, szkolnictwa czy teatru), jak i dyskursu naukowego, politycznego oraz społecznego. Istotnym zmianom podlega również mapa Jidyszlandu. Pod wpływem masowych emigracji z Europy Wschodniej, a także nowych warunków polityczno-społecznych po I wojnie światowej, tworzą się inne ośrodki kultury jidysz, z których dominującą rolę odgrywają Stany Zjednoczone, Polska i Związek Radziecki. Ponieważ nowoczesna literatura jidysz stanowi estetycznie, gatunkowo i geograficznie zróżnicowany obszar tekstowy, cykl zajęć zostanie poświęcony kluczowym kierunkom rozwoju prozy i poezji, głównym autorom i autorkom oraz istotnym tendencjom literacko-estetycznym. Wybrane utwory posłużą nakreśleniu aszkenazyjskiej geografii wyobrażonej, z uwzględnieniem przedstawień miasta, sztetla i wsi. Osobno zostanie podjęty namysł nad tekstami mierzącymi się z doświadczeniem migracyjnym i poruszoną tożsamością migranta. Przedmiotem zajęć będą także żydowskie grupy literackie w XX w., takie jak: Di Junge, In zich, Jung Jidysz, Chaliastre, Jung Wilne, Cusztajer.
Cykl zajęć przekrojowo przedstawiający historię muzyki żydowskiej – od czasów najdawniejszych, przed zburzeniem Świątyni Jerozolimskiej, poprzez muzykę synagogalną i przenikanie kultury i elementów tradycji żydowskiej do tzw. muzyki klasycznej (zarówno europejskiej, jak i amerykańskiej) w czasach nowożytnych, do zagadnienia tworzenia i wykonywania muzyki w czasie Zagłady (orkiestry w gettach i obozach) oraz obecności tego tematu w twórczości kompozytorów XX-wiecznych i współczesnych. Zostaną poruszone także zagadnienia związane z muzyczną oprawą przedwojennych teatrów jidyszowych w Warszawie, muzyką tworzoną współcześnie, którą można usłyszeć np. podczas Festiwalu Kultury Żydowskiej w Krakowie czy Festiwalu „Warszawa Singera” w Warszawie (szeroko pojęty nurt rozrywkowy), z dzisiejszymi zespołami etno inspirującymi się muzyką klezmerską oraz z muzyką współcześnie powstałą w Izraelu. Wykłady są ilustrowany fragmentami utworów muzycznych.
Opis w przygotowaniu.
Opis w przygotowaniu.
Celem zajęć będzie prezentacja oraz analiza porównawcza filozoficznych i etycznych stanowisk Hannah Arendt, Jeana Améry’ego, Sary Kofman, Paula Celana, Primo Leviego, Elie Wiesela, Giorgio Agambena Judith Butler, Marianne Hirsch oraz Gillian Rose w kontekście problematyki banalności zła, antysemityzmu, sprawiedliwości społecznej, postpamięci, odpowiedzialności, krytycznego myślenia oraz nekropolityki. Podczas seminarium zostaną także podjęte kwestie związane z polityką żałoby i kategorią „życia godnego opłakiwania” z perspektywy filozofii feministycznej.
Celem wykładów jest zapoznanie słuchaczy z ogólną definicją pojęcia „literatura Zagłady” i przedstawienie podstawowych informacji nt. jidyszowej twórczości literackiej w okupowanej Polsce (Jewish zone) i na terenie ZSRR (Jewish-free zone), a także w Polsce w pierwszych latach po Zagładzie. Zaproponowano 5 wykładów, które maja pokazać różne aspekty tworzenia literatury w czasie Zagłady (getta, obozy śmierci, uchodźctwo w ZSRR) oraz przybliżyć jej różne funkcje: aktu oporu i autoterapii wspólnoty w Jewish zone, protestu i upamiętniania w Jewish-free zone (ZSRR) oraz w tuż powojennej Polsce. Prowadząca udostępni słuchaczom materiały literackie oraz wskaże opracowania naukowe pogłębiające temat.
Opis w przygotowaniu.
Rola dokumentów osobistych w badaniach nad Holokaustem systematycznie rośnie. Spisywane na bieżąco ukazują silnie zindywidualizowany obraz doświadczeń, a jednocześnie pozostają wolne od późniejszych interpretacji i refleksji. Ich wykorzystanie wymaga jednak krytycznego podejścia, które pozwala wydobyć informacje istotne z badawczego punktu widzenia oraz oddzielić fakty od poglądów i emocji. Podczas zajęć analizie poddane zostaną egodokumenty powstałe w gettach na okupowanych ziemiach polskich – przede wszystkim w Warszawie i Łodzi, dla których dysponujemy bardzo bogatą dokumentacją. Szczególna uwaga zostanie poświęcona świadectwom z getta łódzkiego, mniej znanym niż te pochodzące z getta warszawskiego. Pierwsze zajęcia będą miały charakter teoretyczny, natomiast na kolejnych odbędzie się analiza konkretnych dokumentów.
Opis w przygotowaniu.
Opis w opracowaniu.
Przedmiot ma na celu wprowadzenie do klasycznej literatury rabinicznej przez prezentację kluczowych pojęć oraz najważniejszych dzieł i gatunków, tworzących jej korpus. Punktem wyjścia jest analiza pojęcia “Tory ustnej”, leżącego u podstaw prawnej (halachicznej) i narracyjnej (agadycznej) twórczości rabinów palestyńskich i babilońskich. Następnie kurs omawia kontekst i powstawianie centralnych dzieł klasycznej kultury rabinicznej: Miszny, Talmudu Babilońskiego oraz midraszy. Wspólna lektura obszernych fragmentów tych dzieł służy zrozumieniu ich specyfiki oraz rozwinięciu przez studentów umiejętności krytycznego czytania i interpretowania rabinicznej egzegezy biblijnej.
Zajęcia mają na celu ukazanie powstania i funkcjonowania języka ladino jako przykładu analogicznego do jidysz, czyli żydowskiego języka rozwijającego się w żydowskiej diasporze w kontakcie z otaczającymi językami nieżydowskimi. Jako wprowadzenie do tematu zostanie przedstawiona historia hiszpańskich Żydów, zwanych Sefardyjczykami, w dwóch etapach: pierwszym od ich osiedlenia na Półwyspie Iberyjskim do wypędzenia edyktem Królów Katolickich z 1492 roku i drugim, śledzącym dzieje tych, co zdecydowali się zmienić religię i pozostać oraz tych, którzy wyjechali. Pierwsi włączyli się aktywnie w życie akademickie i kulturalne Hiszpanii Złotego Wieku, drudzy ruszyli na północ Europy i Afryki, a także na Wschód, w kierunku Imperium Otomańskiego. To właśnie oni, zabierając ze sobą język zbudowany na bazie średniowiecznej hiszpańszczyzny romance, wzbogacili go o słownictwo z nowo zamieszkanych przez siebie terenów. Uczestnicy zapoznają się z bogatą spuścizną, którą Sefardyjczycy pozostawili w hiszpańskiej literaturze, gdyż to właśnie ich dialektem ‒ charakteryzującym się tym, że mieszał (łącząc) elementy różnych języków królestw średniowiecznej Hiszpanii ‒ napisano pierwsze dzieła literackie po hiszpańsku. Judeohiszpański był używany w życiu codziennym, lecz także przez uczonych i tłumaczy, którzy stworzyli specjalny jego wariant dla przekładu pism religijnych, znany pod nazwą ladino. Obecnie szacuje się, że judeohiszpańskim posługuje się około 30% wiernych religii żydowskiej, oprócz Izraela i Hiszpanii społeczności sefardyjskojęzyczne znajdują się w Argentynie, Bułgarii, Grecji, Maroku, Meksyku, Serbii, Stanach Zjednoczonych, Tunezji i Turcji.
Zajęcia poświęcone będą szundowi (jid. kicz, szmira, tandeta), czyli literaturze brukowej w języku jidysz. Omówione zostaną różne aspekty tego fenomenu w popularnej literaturze jidysz: gatunki, autorzy i dzieła, a także związki tej twórczości z polską i europejską literaturą popularną. Wybrane utwory posłużą do przedstawienia jej głównych bohaterów, wątków i motywów. Cykl zakończą zajęcia o nieznanych realizacjach szundu w literaturze holokaustowej i postholokaustowej.
Cykl 5 wykładów, poświęcony literaturze jidysz tworzonej przez polskich Żydów w czasie II wojny światowej, jak i w okresie powojennym, obejmie takie zagadnienia jak: twórczość czasu Zagłady, relacje z życia na uchodźctwie w ZSRR, wspominanie i opłakiwanie zgładzonego żydowskiego świata , konstruowanie nowej tożsamości w obliczu przemian politycznych i antysemityzmu w powojennej Polsce. Te i inne tematy zostaną omówione w odwołaniu do twórczości takich pisarzy jak: Awrom Suckewer, Chaim Grade, Jeszaje Szpigiel, Icchok Kacenelson, Hadasa Rubin. Lili Berger, Kalman Segal, Binem Heller, Eliasz Rajzman, Mojsze Grosman, Awrom Zak i inni.
Przedmiot ma na celu pokazanie styków między językiem mniejszościowym a polityką państwową i działalnością organizacji i partii żydowskich w XIX i XX wieku. W szczególności zostaną omówione następujące zagadnienia: statystyki językowe, polityka językowa i prawa językowe w poszczególnych zaborach i w II Rzeczpospolitej, mały traktat wersalski, znaczenie języka w żydowskich programach politycznych oraz języki wykładowe szkół żydowskich.
Celem zajęć jest omówienie w kontekście religijnym i społeczno-historycznym fenomenu kulturowego, jakim była i jest żydowska literatura religijna w jidysz. Pomimo marginalizacji tego języka w sferze kultu, można mówić o przekraczaniu granic pomiędzy profanum a sacrum, a także tradycyjnych ról społecznych, zarówno przez mówiących i modlących się w jidysz, jak i przez tłumaczy/tłumaczki, autorów/autorki oraz wydawców. Przekłady Biblii, modlitewniki oraz obszerna literatura umoralniająca i edukacyjna, to tylko wybrane przykłady książek religijnych wydawanych w jidysz od średniowiecza w Europie. Niektóre z nich stały się bestsellerami, jak np. Cene u-rene, tzw. Biblia kobiet, czy masowo publikowane modlitwy tchines, czytane nie tylko przez kobiety. Przede wszystkim uwzględnione więc zostaną perspektywy: religijna (judaizmu), kobieca i genderowa.
Celem zajęć jest wprowadzenie słuchaczy w problematykę pogranicza polsko-żydowskiego ujmowanego w perspektywie współczesnych studiów żydowskich i rozumianego jako strefa społecznego i kulturowego kontaktu. Instytucje i zjawiska pogranicza (prasa, literatura, sztuka) odniesione zostaną do takich kontekstów, jak nowoczesność, procesy asymilacyjne i akuturyzacyjne, językowa polonizacja i kształtowanie się trójjęzycznej kultury żydowskiej. W centrum zainteresowania znajdzie się sytuacja jednostki: budowanie tożsamości w sytuacji pogranicza, znaczenie płci jako wyznacznika statusu, rola miejsca we wspólnocie rodzinnej.
Cykl czterech zajęć poświęconych odrodzeniu języka hebrajskiego od końca XVIII do połowy XX wieku. Dzieje przeobrażeń nowoczesnego języka hebrajskiego zostaną ukazane na tle rozwoju ideologii haskalowej i syjonistycznej. Szczególny nacisk zostanie położony na powstanie i funkcjonowanie prasy hebrajskiej w XIX i XX wieku na ziemiach polskich, zaś społeczny kontekst odrodzenia języka hebrajskiego zostanie przedstawiony na przykładzie roli dzieci i edukacji przedszkolnej i szkolnej w procesie hebraizacji społeczeństwa żydowskiego. Uzupełnieniem cyklu będzie wykład dotyczący esperanto, uniwersalistycznego projektu, realizowanego przez Ludwika Lejzera Zamenhofa na przełomie XIX i XX wieku.
Opis w opracowaniu.
