Opisy zajęć

Opisy wybranych zajęć:

+ Być świadkiem Zagłady – perspektywa sensualna, prof. dr hab. Jacek Leociak

Chodzi o zastanowienie się nad fenomenem świadka Zagłady i aktem świadczenia o Zagładzie w wymiarze historycznym, topograficznym, antropologicznym i kulturowym. Chodzi także o zarysowanie swoistej mapy sensualnej, odwzorowującej różne typy świadkowania Zagładzie. Skoncentrujemy się na trzech zmysłach: 1. Zmysł wzroku — naoczność Zagłady; 2. Zmysł dotyku — dotyk Zagłady; 3. Zmysł węchu — zapach Zagłady.

+ Pogromy antyżydowskie na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, prof. dr hab. Sławomir Buryła

Celem przedmiotu jest zapoznanie słuchaczy z antyżydowskimi pogromami na ziemiach polskich mającymi miejsce w XIX i XX wieku. Chodzi o przekazanie wiedzy dotyczącej przebiegu tych zjawisk, ich genezy, tła historyczno-społecznego oraz odbicia w sztuce (głównie literaturze i filmie). W trakcie zajęć omówione zostaną następujące zagadnienia: 1) Pogrom, tumult, zajścia, zamieszki, czystki etniczne – problemy z definicją. 2) Nowoczesny antysemityzm – źródło pogromów XIX-wiecznych. 3) Pogromy rodzącej się państwowości polskiej a pogromy z lat 30. 4) Jedwabne i Kielce – specyfika pogromów z epoki Holokaustu oraz czasów powojennych. Podstawą do analizy i refleksji będą opracowanie historyczne, teksty literackie oraz wybrane obraz filmowe.

+ Zagłada w zapiskach osobistych „zwykłych ludzi”, dr Katarzyna Stańczak-Wiślicz

W ciągu zajęć zajmiemy się analizą wybranych przykładów literatury dokumentu osobistego dotyczących Zagłady. Będą to pamiętniki, dzienniki, utwory poetyckie, relacje wywołane autorstwa zarówno osób dorosłych, jak i dzieci. Łączyć je będzie to, że ich autorami byli tzw. „zwykli ludzie” („kleine Leute” jak to określił Alf Lüdtke), czasem słabo wykształceni, o niewielkich kompetencjach pisarskich. Przyjrzymy się podejmowanym przez nich strategiom narracyjnym służącym opowiadaniu o doświadczeniach skrajnie traumatycznych, a także zapisom radzenia sobie z codziennością Zagłady. Punkt odniesienia stanowić będą studia nad wyrażalnością Zagłady, nad milczeniem i traumą.

+ Dialog żydowsko-chrześcijański, prof. dr hab. Stanisław Obirek

Dialog żydowsko chrześcijański to jedno z najbardziej fascynujących zjawisk w kulturze XX i XXI wieku. Choć został sprowokowany tragicznym wydarzeniem Zagłady Żydów europejskich, która dokonała się w sercu chrześcijańskiej Europy, to przyniósł rewolucyjne wręcz zmiany w sposobie wzajemnego postrzegania obu wspólnot. Ze względu na polski kontekst zajęć będą uwzględniane przede wszystkim dokumenty Kościoła katolickiego oraz deklaracje Żydów amerykańskich gdzie dialog żydowsko-chrześcijański rozwija się w sposób najbardziej dynamiczny. W trakcie pięciu spotkań zostaną poruszone następujące tematy: 1. Chrześcijaństwo wobec Żydów na przestrzeni wieków, 2.  Sobór Watykański II – przełom w stosunku do innych religii, zwłaszcza do judaizmu, 3.  Rabin Abraham J. Heschel i kardynał Augustyn Bea – autorzy przełomu, 4. Recepcja Vaticanum II w Polsce, 5. „Dabru emet” i inne dokumenty żydowskie.

+ Żydzi na ziemiach polskich w czasie Wielkiej Wojny, prof. Konrad Zieliński

Pierwsza wojna światowa i lata bezpośrednio ją poprzedzające, rewolucje rosyjskie i ich echa na ziemiach polskich, odzyskanie niepodległości i wojna polsko-bolszewicka to czasem pomijany, acz niezmiernie ważny okres w dziejach ludności żydowskiej na ziemiach polskich. W latach wojny, która była swego rodzaju katalizatorem zmian społeczno-kulturowych w obrębie samej społeczności żydowskiej, kształtowały się relacje polsko-żydowskie i wykluwała nowoczesna polityka żydowska. Zajęcia dotyczyć będą zarówno „wielkiej polityki”, jak i życia codziennego w miastach i miasteczkach.

+ Motywy żydowskie w literaturze polskiej, mgr Kazimiera Szczuka

Kurs będzie poświęcony figurze matki Żydówki. Od mitycznej „matki obcej” Mickiewicza, przez jego żonę Celinę, pochodzącą z rodziny frankistowskiej, po okres okupacji,  marzec ’68, wreszcie doświadczenia najmłodszego, „trzeciego pokolenia” – odtwarza się historia „złego pochodzenia”, „zamaskowania”, milczenia, zerwania. Zajęcia oparte będą na pracach historycznych, tekstach literackich, tekstach  należących do literatury faktu, wreszcie – na ikonografii.

+ Sztetl, dr Hanna Węgrzynek

Na zajęciach zastanowimy się jak doszło do ukształtowania się sztetli – symbolu żydowskiego życia w diasporze. Przyjrzymy się życiu gmin żydowskich od początku ich istnienia na ziemiach polskich, omówimy zasady, jakimi się rządziły i jak one się zmieniały. Zajmiemy się życiem codziennym oraz relacjami ze społecznością chrześcijańską, zwracając szczególną uwagę na kwestie przenikania kulturowego. Poruszymy również znaczenie terminu getto i zastanowimy się czy istniały one na ziemiach polskich w okresie nowożytnym.

+ Sztuka żydowska, dr Renata Piątkowska

Zajęcia podzielone będą na następujące bloki tematyczne: 1) Sztuka i Religia, 2) Żydowska Sztuka Synagogalna (u korzeni tradycyjnej kultury wizualnej polskich Żydów), 3) Sztuka i Społeczeństwo (artyści i żydowska nowoczesność w Polsce: narodowa sztuka żydowska a budowanie nowoczesnej społeczności Żydów polskich w kontekście ruchów politycznych, kulturowych i społecznych przełomu XIX i XX wieku; nowoczesne  żydowskie uniwersum symboliczne przed 1939 rokiem; sztuka i kobiety) oraz 4) Sztuka i Zagłada (sztuka w gettach i obozach; pamięć Zagłady w sztuce).

+ Tożsamość żydowska, dr Alina Molisak

Zajęcia poświęcone tożsamości żydowskiej, która kształtowała się na terenach wschodnioeuropejskiej diaspory. Przykładami będą tu przede wszystkim utwory literackie – pisane w różnych językach w XX i XXI wieku.

+ W cieniu Zagłady, dr Bartłomiej Krupa

Na zajęciach traktować będziemy Zagładę jako coś nieprzemijającego, rzucającego – by skorzystać z metafory Feliksa Tycha – „długi cień” na naszą teraźniejszość. Jest to wydarzenie przekształcające, nieustannie aktualne i „palące”, które wywołało cywilizacyjne pęknięcie w ufundowanym na oświeceniowym projekcie świecie. Szczególną rolę odgrywa jednak Zagłada w polskiej przestrzeni, gdzie w dużej mierze się rozegrała. Holokaust stanowi zatem tutaj nie tylko wyraźną cezurę dziejową oraz – jak zauważył Przemysław Czapliński – „kamień nagrobny nowoczesności i płynny fundament ponowoczesności”, lecz przede wszystkim niezaleczoną ranę w obrębie lokalnych przestrzeni i stosunkach polsko-żydowskich. Przyjrzymy się zatem równolegle samemu wydarzeniu – jego genezie, głównym etapom, bezpośrednim skutkom, jak i jego dalekosiężnym konsekwencjom kulturowym, a przede wszystkim wpływowi na wspólnoty regionalne w różnych stronach kraju.

+ Złota era: kino jidysz 1933-1939, dr Joanna Ostrowska

Kino żydowskie w latach trzydziestych XX wieku to zbiór obrazów filmowych, które bardzo długo traktowano jako zjawisko mało istotne w historii kinematografii światowej. Filmy mówione w jidysz uznawano za obce – niezrozumiałe dla współczesnej publiczności. Jednocześnie miał to być element przedwojennego, żydowskiego/aszkenazyjskiego „folkloru”, który skończył się wraz z wybuchem wojny.
Kino jidyszowe nie było również uznawane za część historii polskiej kinematografii. Bardzo rzadko wspominano również o tym, że przemysł filmowy w dwudziestoleciu międzywojennym w Polsce opierał się na systemie produkcyjnym kierowanym przez żydowskich właścicieli wytwórni filmowych. Produkowali oni przede wszystkim obrazy dla publiczności polskojęzycznej, ale część produkcji była sprofilowana dla szerszej publiczności międzynarodowej, która posługiwała się językiem jidysz.
Celem zajęć „Złota era – film żydowski 1933-1939” będzie przede wszystkim prześledzenie tematyki żydowskich filmów dźwiękowych z tamtego okresu, zapoznanie się z różnymi prądami twórczymi autorów filmowych – od awangardy do kina popularnego oraz wyjaśnienie funkcjonowania przedwojennego: polsko-żydowskiego systemu produkcyjnego.

+ Piłsudski i Żydzi, dr hab. Jolanta Żyndul

Zajęcia poświęcone będą, z jednej strony, stosunkowi Józefa Piłsudskiego do społeczności żydowskiej w Polsce, a z drugiej temu, w jaki sposób Żydzi postrzegali działalność Piłsudskiego. Z tej perspektywy prześledzona zostanie polsko-żydowska historia od końca XIX wieku do połowy lat 30. Wiele miejsca w rozważaniach zajmą kwestie równouprawnienia oraz niepodległości.

+ Polscy Żydzi: zmagania z pamięcią, dr Kamila Dąbrowska

Zajęcia mają na celu pokazanie powojennych losów społeczności żydowskiej w Polsce od zakończenia wojny do antysemickiej kampanii marca 1968. Główny akcent położony będzie na zbiorowe i prywatne sposoby odbudowania życia żydowskiego. Przełomowe momenty wykluczenia, będące okresem nasilonego antysemityzmu, prowadziły do cyklicznych emigracji polskich Żydów. Jednak opowieść o ich losach nie zakończy się na wyjeździe z Polski. Podczas zajęć poznamy procesy tworzenia tożsamościowych definicji, w nowych miejscach zamieszkania. Omówimy także sposoby budowania diasporowych i transnarodowych wspólnot jednoczących emigrantów. Jedne z zajęć odbędą się w Muzeum Polin. Dr Mariusz Jastrząb pokaże wybrane elementy Wystawy stałej, analizując niuanse narracyjne. Spotkanie w Polin będzie również okazją do dyskusji o odbiorze wystawy i o tym, co reakcje zwiedzających na jej treści mówią o stanie współczesnej świadomości dotyczącej zagadnień wspólnej historii Żydów i Polaków.

+ Żydzi w Europie – współistnienie i problemy, dr Anna Rosner

Zajęcia dotyczyć będą kwestii koegzystencji polsko-żydowskiej, przedstawionej w szerszej, europejskiej perspektywie. Zostaną skupione wokół problemów współistnienia, ze szczególnym uwzględnieniem stereotypów, prześladowań oraz pomocy, a oparte na źródłach oraz opracowaniach historycznych. Obejmują pięć spotkań poświęconych chronologicznie sytuacji Żydów w średniowieczu, w okresie nowożytnym i wieku XIX, w czasie bezpośrednio przed i w trakcie II wojny światowej, oraz w Polsce powojennej. Podstawą do wystawienia oceny będzie obecność oraz aktywność na zajęciach oraz obowiązkowy referat.

+ Kultura żydowska a popkultura, dr Martyna Steckiewicz

Wychodząc z założenia, że popkultura to nie tylko rozrywka, ale też ciągły rejestr istotnych aktualnie kwestii społecznych i kulturowych, w trakcie zajęć wspólnie przyjrzymy się temu, w jaki sposób kultura żydowska funkcjonuje w obszarze różnych gatunków kultury pop. Analizując konkretne przykłady (m.in. kryminały retro, komiksy i powieści graficzne czy opowiadania SF) zastanowimy się nad tym, ile przeszłości jest w teraźniejszości i jakiego obrazu kultury żydowskiej – a w szczególności jidysz – dostarczają nam gatunki popularne. Spróbujemy też określić jaką rolę pełnią one we współczesnej narracji o tożsamości żydowskiej.

+ Literatura Zagłady, dr Tomasz Żukowski

 W ciągu zajęć prześledzimy na konkretnych przykładach strategie opowiadania o Zagładzie przez jej ofiary – polskich Żydów – oraz polskie, nieżydowskie otoczenie. Analiza tekstów połączona będzie z analizą ich recepcji. Celem zajęć jest nie tylko zrozumienie różnych sposobów mówienia o Holocauście, ale także próba zrozumienia mechanizmów kulturowych – dyskursów i praktyk – wpływających na ich społeczne funkcjonowanie. (sem. letni 2017)

+ Gender i sztuka żydowska, dr Małgorzata Stolarska-Fronia

Zagadnienie sztuki żydowskiej jest blisko związane – zwłaszcza w odniesieniu do okresu nowoczesności i współczesności – z pytaniem o tożsamość. W kontekście tematyki gender pytanie to brzmi: kim jest kobieta-Żydówka-artystka, jak kultura żydowska rozumie kwestie gender, role płciowe i kulturowe, jakie są ich reprezentację w sztuce? Podczas kursu przede wszystkim przyjrzymy się bliżej „kobiecemu aspektowi” żydowskiej kultury wizualnej, który nie zawsze wiąże się bezpośrednio z twórczością i wizerunkami kobiet, a może być także przypisywany żydowskim mężczyznom. Wychodząc od parafrazy tytułu artykułu Lindy Nochlin z 1971 roku (Why have there been no great women artists?) spróbujemy odpowiedzieć na pytanie, dlaczego nieznane lub prawie nieznane są artystki żydowskie, dlaczego tak trudno było im wejść zarówno do kanonu sztuki powszechnej, jak i żydowskiej. Kwestie gender w sztuce żydowskiej można prześledzić poczynając od czasów antycznych po dzień dzisiejszy. Punktem wyjściowym rozważań dotykających tematyki gender w kulturze żydowskiej będzie tradycyjna sztuka i sposób, w jaki pozycja kobiety w żydowskich społecznościach była w niej przedstawiana. Osobne zajęcia zostaną poświęcone pierwszym artystkom żydowskim; wątkom feministycznym w twórczości żydowskich artystek z USA i Izrael od lat 70 XX w. po czasy współczesne; polskim artystkom żydowskim, a także zagadnieniu tzw. żydowskiego ciała. (sem. letni 2017)

+ Nowe muzeum: odczytania wystawy głównej Muzeum POLIN, dr Karolina Krasuska

Zajęcia „Nowe muzeum: odczytania wystawy głównej w Muzeum POLIN” będą poświęcone namysłowi nad upamiętnianiem w ramach instytucji muzeum. Część z nich będzie studium przypadku – będziemy w szczególności przyglądać się galerii Zaglada w POLIN i zastanawiać się, jak jest skonstruowana w muzeum, które – jak mówią jego twórcy – jest z założenia „muzeum życia”. Celem zajęć jest zapoznanie uczestników z krytycznym podejściem do muzeum i odczytywaniem wystawy „pod włos”. W trakcie zajęć będziemy zwiedzać wystawę, przysłuchiwać się wystąpieniom kuratorów wystawy głównej, a w szczególności galerii Zagłada, przyglądać się istniejącym już debatom na temat tego muzeum oraz czytać teksty teoretyczne, krytyczne i historyczne, które pozwolą nam umiejscowić wystawę w szerszym kontekście humanistycznym i społecznym. Teksty teoretyczne dotyczyć będą teorii muzeum, pamięci zbiorowej, a także upamiętniania Holocaustu szczególnie w krajach postsocjalistycznych. (sem. letni 2017)

+ Współczesne judaizmy, dr Barbara Krawcowicz

Celem zajęć jest wspólne zastanowienie się nad tym, w jaki sposób różne odmiany czy rodzaje współczesnego judaizmu odpowiadały na wyzwania stawiane przez najpierw ruch feministyczny, a później również grupy domagające się równouprawnienia osób LGBTQ. Różnice w stanowiskach w tych kwestiach stanowią ciekawy aspekt rozważań nad żydowskimi tożsamościami religijnymi. (sem. letni 2017)

+ Historia polsko-żydowska, Michał Sobelman

Zajęcia poświęcone będą relacjom polsko –żydowskim i polsko-izraelskim w okresie po drugiej wojnie światowej aż do czasów współczesnych. Zajmiemy się m.in. następującymi zagadnieniami: Zostać czy wyjechać, dylematy Żydów polskich po holokauście. Próby odrodzenia żydowskiego życia w PRL. Powstanie Państwa Izrael i nawiązanie stosunków dypl. z PRL. „Widziane z Krzywickiego” – Polska Ludowa w świetle depeszy izraelskich dyplomatów. Fale emigracji do Izraela. Izrael wobec problematyki Zagłady. (Pamięć polska a pamięć żydowska) palestyńskie echa manifestu Tuwima „My Żydzi Polscy” oraz Dziennik Chajki Klinger, proces Eichmanna.) „Polska w Izraelu” – przypadek Marka Hłaski oraz polska literatura i prasa w Izraelu. „Mała stabilizacja” lat 60-tych a problem żydowski w PRL. Marzec 67, kampania antysemicka oraz żydowska emigracja z Polski. (Czy jest to koniec prawie tysiącletniej historii Żydów w Polsce?) Echa wydarzeń marcowych w Izraelu. Izrael w cieniu wojny. Wprowadzenie do współczesnej historii Państwa Izrael. Wzlot i upadek kibuców. Sprawa żydowska w Polsce w drugiej połowie lat 80- tych. Odnowienie stosunków dyplomatycznych między Polską a Izraelem. Relacje polsko-izraelskie po 1989 r. relacje polityczne, kulturalne i między ludzkie. Przyjazdy młodzieży izraelskiej do Polski. (sem. letni 2017)